Niedobór witaminy B12: przyczyny i objawy

Niedobór witaminy B12 (kobalaminy) to częsty problem zdrowotny, który może wpływać na układ nerwowy, krwiotwórczy i pokarmowy. Witamina B12 jest niezbędna do produkcji czerwonych krwinek, prawidłowego funkcjonowania mózgu oraz metabolizmu homocysteiny.

Jeśli odczuwasz przewlekłe zmęczenie, problemy z pamięcią, drętwienie kończyn lub masz zdiagnozowaną niedokrwistość, warto sprawdzić poziom witaminy B12 we krwi. W tym artykule omówimy przyczyny, objawy, diagnostykę oraz suplementację B12.

Przyczyny niedoboru witaminy B12

Niedobór witaminy B12 może być spowodowany zarówno niedostatecznym spożyciem, jak i problemami z jej wchłanianiem. Najczęściej dotyczy osób na diecie wegańskiej, seniorów i osób z chorobami układu pokarmowego.

Główne przyczyny niedoboru B12:

• Dieta uboga w produkty pochodzenia zwierzęcego – np. u wegan i wegetarian.
• Zaburzenia wchłaniania witaminy B12 – spowodowane brakiem tzw. czynnika wewnętrznego w żołądku.
• Choroby układu pokarmowego – m.in. celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka.
• Przyjmowanie niektórych leków – np. metforminy, inhibitorów pompy protonowej, które zaburzają wchłanianie.
• Alkoholizm – upośledza metabolizm i transport witaminy B12.
• Zaburzenia genetyczne – rzadko, ale mogą wpływać na metabolizm kobalaminy.

Objawy niedoboru witaminy B12

Objawy niedoboru witaminy B12 mogą być zróżnicowane i często rozwijają się powoli. Obejmują zarówno dolegliwości fizyczne, jak i neurologiczne czy psychiatryczne.

Najczęstsze objawy niedoboru witaminy B12:

• Przewlekłe zmęczenie i osłabienie – związane z niedoborem czerwonych krwinek.
• Zaburzenia neurologiczne – mrowienie, drętwienie rąk i nóg, problemy z koordynacją.
• Zaburzenia poznawcze – trudności z koncentracją, pamięcią, objawy psychiatryczne.
• Bóle głowy i zawroty – wynik niedotlenienia tkanek.
• Bladość skóry i języka – typowe dla niedokrwistości megaloblastycznej.
• Bóle języka, pieczenie w ustach – sygnały zanikowego zapalenia języka.
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe – wzdęcia, biegunki, brak apetytu.

Skutki niedoboru witaminy B12

Niedobór witaminy B12 może prowadzić do poważnych i nieodwracalnych zaburzeń, jeśli nie zostanie odpowiednio wcześnie wykryty i leczony. Największe zagrożenie dotyczy układu nerwowego i krwiotwórczego.

Potencjalne skutki niedoboru B12:

• Anemia megaloblastyczna – zaburzenia produkcji czerwonych krwinek.
• Uszkodzenia neurologiczne – trwałe zmiany w obrębie nerwów obwodowych i rdzenia kręgowego.
• Zaburzenia psychiczne – depresja, zmiany nastroju, objawy psychotyczne.
• Zwiększone stężenie homocysteiny – czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
• Zaburzenia płodności – szczególnie u kobiet z niedoborem witamin z grupy B.
• Trudności w utrzymaniu równowagi – ryzyko upadków, szczególnie u osób starszych.

Diagnostyka niedoboru witaminy B12

Podstawowym badaniem jest oznaczenie stężenia witaminy B12 w surowicy krwi. W razie wątpliwości oznacza się również poziom kwasu metylomalonowego lub holotranskobalaminy – markerów lepiej odzwierciedlających funkcjonalny niedobór kobalaminy.

Dodatkowo można zbadać poziom homocysteiny (podwyższony przy niedoborze B12 i kwasu foliowego). W diagnostyce niedoboru witamin warto także ocenić morfologię krwi – szczególnie jeśli występują objawy anemii.

Suplementacja witaminy B12

Niedobór witaminy B12 (a także zaburzenia wchłaniania lub dieta wegańska/wegetariańska) to sytuacje, w których jej suplementacja jest najlepszym rozwiązaniem.

Zanim jednak zaczniesz brać suplementy, nawet potencjalnie bezpieczne witaminy i minerały, skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem. Warto też wykonać badania krwi, żeby sprawdzić aktualny poziom witaminy B12 w organizmie.

Co warto wiedzieć o suplementacji witaminy B12?

Witamina B12 dostępna w suplementach diety może mieć różne źródła:

• Metylokobalamina to aktywna biologicznie forma witaminy, która nie wymaga przekształcania w organizmie. Jest łatwo przyswajalna.
• Cyjanokobalamina to forma syntetyczna, stabilna, szeroko stosowana w suplementach. Wymaga jednak przekształcenia w wątrobie do aktywnej formy.
• Hydroksykobalamina bywa stosowana głównie w iniekcjach – ma dłuższy okres półtrwania i może być preferowana w leczeniu ostrych niedoborów.

Witamina B12 dostępna jest w różnych formach:

• kapsułki i tabletki – są odpowiednie dla większości osób z niewielkimi niedoborami lub na dietach roślinnych.
• preparaty podjęzykowe (sublingwalne)  – zapewniają szybsze wchłanianie i omijają częściowo układ pokarmowy, co może być korzystne przy problemach z trawieniem.
• zastrzyki domięśniowe – stosuje się w przypadku ciężkich niedoborów, niedokrwistości megaloblastycznej lub w sytuacjach, gdy organizm nie jest w stanie skutecznie wchłaniać witaminy przez przewód pokarmowy (np. przy braku czynnika wewnętrznego).

Sposób dawkowania witaminy B12 należy dostosować do poziomu niedoboru, stanu zdrowia oraz wieku pacjenta.

• W profilaktyce u wegan i seniorów często stosuje się 250-500 µg dziennie.
• W leczeniu niedoboru – 1000-2000 µg dziennie w formie doustnej lub 1000 µg tygodniowo w iniekcji.
• W ostrych przypadkach lekarz może zalecić początkowo codzienne iniekcje przez kilka dni, a następnie stopniowe zmniejszanie częstotliwości.

Bezpieczeństwo stosowania:

Witamina B12 należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie – jej nadmiar jest zwykle wydalany z moczem. Nie obserwuje się toksycznych skutków przyjmowania wysokich dawek u zdrowych osób. Mimo to suplementację należy prowadzić świadomie – szczególnie przy długotrwałym stosowaniu.

Suplementacja długoterminowa:

W przypadkach trwałego zaburzenia wchłaniania, operacji resekcji żołądka, zanikowego zapalenia błony śluzowej lub niedokrwistości Addisona-Biermera, suplementacja witaminy B12 może być konieczna przez całe życie. Zazwyczaj obejmuje to iniekcje domięśniowe lub wysokie dawki doustne, monitorowane regularnymi badaniami.

Dobrze dobrana suplementacja pozwala skutecznie uzupełnić niedobór witaminy B12, zapobiec jego skutkom i przywrócić prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego oraz krwiotwórczego.

Witamina B12 – źródła w diecie

Witamina B12 występuje wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego. Dlatego osoby na diecie roślinnej są szczególnie narażone na jej niedobór i powinny regularnie ją suplementować.

Bogate źródła witaminy B12 to:

• Wątróbka (np. wołowa, drobiowa)
• Czerwone mięso
• Jaja
• Ryby (łosoś, makrela, śledź)
• Owoce morza (małże, ostrygi)
• Mleko i przetwory mleczne (ser żółty, jogurt)

Niektóre produkty roślinne są wzbogacane w witaminę B12 (np. napoje roślinne, płatki śniadaniowe), ale ich ilość witaminy B12 często nie pokrywa dziennego zapotrzebowania.

Wchłanianie witaminy B12 w organizmie

Wchłanianie witaminy B12 jest procesem złożonym i zależy od wielu czynników. Najważniejszy z nich to obecność tzw. czynnika wewnętrznego (IF – intrinsic factor), produkowanego w żołądku.

Czynniki ograniczające wchłanianie B12:

• Brak czynnika wewnętrznego (np. w niedokrwistości Addisona-Biermera)
• Choroby żołądka i jelit (np. celiakia, stan po resekcji jelita)
• Starszy wiek (naturalne osłabienie funkcji układu pokarmowego)
• Przyjmowanie leków obniżających kwasowość żołądka (IPP)
• Nadużywanie alkoholu

W takich przypadkach witamina B12 nie jest odpowiednio wchłaniana z pożywienia i konieczna jest suplementacja pozajelitowa lub wysokie dawki doustne.

Podsumowanie

Witamina B12 jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, produkcji czerwonych krwinek i metabolizmu homocysteiny. Jej niedobór może prowadzić do anemii, objawów neurologicznych i zaburzeń poznawczych.

Najczęstsze przyczyny niedoboru to dieta uboga w produkty pochodzenia zwierzęcego, zaburzenia wchłaniania i choroby układu pokarmowego.

Diagnostyka opiera się na oznaczeniu poziomu witaminy B12 we krwi oraz markerów funkcjonalnych. Leczenie niedoboru witaminy B12 polega na suplementacji – doustnej lub pozajelitowej.

Aby zapobiec niedoborom, warto zadbać o zbilansowaną dietę lub odpowiednią suplementację – szczególnie w przypadku wegan i osób starszych.

Bibliografia:

1. dr hab. n. o zdr. Regina Wierzejska, prof. NIZP PZH – PIB, 30 września 2021, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Witamina B12 a dieta wegetariańska i ciąża; dostęp online: https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/witamina-b12-a-dieta-wegetarianska-i-ciaza/, data dostępu: 18.08.2025
2. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, 21 grudnia 2023, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Niedokrwistość – zalecenia i jadłospis; dostęp online: https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/choroby-ukladu-krazenia/niedokrwistosc-zalecenia-i-jadlospis/, data dostępu: 18.08.2025
3. dr Aleksandra Szulc, (data pierwotnej publikacji: 30 maja 2018; data ostatniej aktualizacji: 13 października 2024), Dietetycy.org.pl, Witamina B12. Źródła, rola w organizmie i konsekwencje niedoboru; dostęp online: https://dietetycy.org.pl/witamina-b12/, data dostępu: 18.08.2025
4. Aneta Łabędź, 27 stycznia 2024, Dietetycy.org.pl, Witamina B12 – kto jest zagrożony niedoborem?; dostęp online: https://dietetycy.org.pl/witamina-b12-kto-jest-zagrozony-niedoborem/, data dostępu: 18.08.2025
5. Redakcja Dietetycy.org.pl, 8 grudnia 2021, Dietetycy.org.pl, W czym można znaleźć witaminę B12?; dostęp online: https://dietetycy.org.pl/czym-mozna-znalezc-witamine-b12/, data dostępu: 18.08.2025